يكى از ويژگى هاى ارزشمند تمدن ايرانى درطول هزاره ها، كنار آمدن با طبيعت و دست يافتن به تعاملى چشمگير با آنست. اگر برخورد نابخردانه چند دهه گذشته و به خصوص آنچه را كه از پس انقلاب با آن روبه رو بوده ايم و طى آن فاجعه آفريده شده را از نظر دور بداريم، در كمتر دوره اى شاهد آنيم كه گذشتگان اينچنين ويرانگرانه با طبيعت برخورد كرده باشند. می گويند اگر كسی يكبار گذرش به «ماسوله» افتاده باشد بی شك اين شهرك تاريخی و كهن را نه تنها يكی از زيباترين نقاط ايران بلكه تمام مشرق زمين يا فته است. اين نگين خطه گيلان كه با بناهايی خشتی وبسيار تماشايی در دامنه كوهستانی سرسبز و مرتفع قرار گرفته تا سال آينده در فهرست سازمان علمی فرهنگی آموزشی ملل متحد ( يونسكو) جای می گيرد.
ماسوله با قدمتی بيش ازهزار سال در۲۵ كيلومتری شهرستان فومن (توابع رشت ) قرار دارد. اين شهرك تاريخی آنچنان که « فريزر» در سفرنامه خود آورده ، منزل يا پايگاهی بوده در پايين گردنه ای که راه ميان گيلان و خلخال از آن می گذشته است . معيشت مردم نيز علاوه بر دامداری از ارائه خدمات حمل و نقل به کاروانها و مسافرينی که از اين راه آمد و شد داشتند تامين می شده است. شهرك تاريخی ماسوله به شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی ايران به ثبت رسيده است. این شهر در ضلع شرقي يكي از رشته كوههاي تالش قرار دارد. اين محل كه به سبب نوع معماري خانه هايش شهرتي جهاني يافته است ، در شيب كوه واقع شده و نماي خانه هاي پله اي آن در دامنه سرسبز و سر برافراشته كوه ها و رودخانه ي خروشان "ماسوله رودخان" كه از خط القعر دره مي گذرد ، از دل انگيزترين و ديدني ترين مناظر گيلان و ايران است.
ماسوله جديد پس از ترك مردم از كهنه ماسوله ( احتمالاً به واسطه شيوع طاعون در سال 943 هـ . ق) ، توسط ساكنان آن در 6 كيلومتري شهر متروكه احداث شد. ماسوله در 26 كيلومتري جنوب غربي فومن و در 65 كيلومتري جنوب غربي رشت قرار دارد. ماسوله در 29 درجه و 1 دقيقه عرض شمالي و 27 درجه و 8 دقيقه طول شرقي در ارتفاع 1050 متري از سطح دريا واقع شده است. اختلاف ارتفاع بلندترين و پايين ترين سطح روستا حدود 100 متر است.ماسوله در گذشته به دليل قرار گرفتن در محل تلاقي معابر كوهستاني ميان آذربايجان ، زنجان ، گيلان و تالش اهميت فوق العاده اي داشت. گذرگاه هاي منشعب از ماسوله كه داراي موقعيت نظامي نيز بود، شاهد حوادث و سوانح بسياري در اين ناحيه كوهستاني بوده است .
عده اي بر اين اعتقادند كه در قرن سوم هـ . ق به هنگام فرار "آقاسيد جمال الدين اشرف" از طارم ، "عون بن محمد بن علي" از همراهان مجروح وي به اين منطقه آمد. وي قبل از مرگ به چوپاني گفت كه او را در همانجا به خا ك بسپارد بعد از خاكسپاري عون بن محمدبن علي در اين مكان ، چوپان ها كم كم گرد مزار وي جمع شدند. رفته رفته خانه هايي ساخته شد و به تدريج ماسوله متولد شد. عده اي ديگر ساخت شهر را بر اساس تاريخ خطي سالك « سالوك معلم » به دو تن از شاگردان سالك به نام هاي "عين علي" و "زين علي" كه مردم را به اسلام فرا مي خواندند نسبت مي دهند و معتقدند مردم به آن دو گرويده و سپس قبر آنها زيارتگاه اهالي شد. در زمان فتحعلي شاه ، ماسوله تحت اختيار ارتش قرار داشت و براي توپخانه ي ايران گلوله مي ساخت. در زمان رابينو ماسوله داراي 5 محله ، دو يا سه كاروانسرا ، دو حمام و بازاري با 400 دكان بود كه در زمستان ها خالي مي ماندند. از محلات ماسوله مي توان از كشه سر عليا ، كشه سر سفلي ، ريحانه بر ، خانه بر، مسجد بر و اسد محله نام برد. در گذشته چهار پل چوبي بر روي رودخانه احداث شده بود. از اين ميان پل بنا علي و پل حاجي محمدحسن از اهميت و كاربرد بيشتري برخوردار بودند.بيشتر اهالي ماسوله ، تالش و داراي مذهب شيعه ي اثني عشري هستند. وجود امامزاده هاي متعدد در كل منطقه و پاره اي شباهت هاي معماري با معابد مهري و مانوي نيز نشان از تأثيرپذيري تاريخي و ديني دارد.
قدمت شهرک تاریخی ماسوله به قرن هشتم هجری قمری می رسد و نوع معماری این شهر بومی ، سنتی است اسد محله ،ریحانه بر ، خانه بر، مسجد بر ، کشه سر علیا و کشه سر سفلی از محلات این شهرک تاریخی است و سه امامزاده بنامهای "امامزاده عون بن محمد بن علی"،"امامزاه ابراهیم" و امامزاده هاشم " در این شهر وجود دارد جمعیت این شهرک تاریخی بیش از هزار نفر است و به دلیل جاذبه های گردشگری که در این شهر وجود دارد بیشتر مردم آن از طریق فروش صنایع دستی زندگی می گذرانند. خانه های این شهر به ترتیبی در دل کوه ساخته شده که حیاط هرخانه پشت بام خانه بعدی است،نمای بیرونی برخی خانه ها کاهگلی و مزین به گلدانهایی زیباست و آبشاری که از میان این شهرک می گذرد آنرا به یکی از جاذبه های گردشگری کشور مبدل کرده است.کوچه های این شهرک که همان سقف خانه هاست ، مملو از گردشگرانی است که طبیعت بکر این شهرک را از دلایل علاقه و توجهشان به ماسوله ذکر کرده اند، پیر مردان هنوز در قهوه خانه های این شهر قلیان می کشند و بوی آتش از هر خانه ای بیرون می آید. حلوا "کنجدی" ، "جوراب پشمی" ، "عروسکهای دستبافت " ، "چاقو" و "ابزار آلات کشاورزی" از جمله محصولات مهم ماسوله است روی در بیشتر مغازه ها نوشته شده "مهره مار موجود است " گویا اهالی این شهر می خواهند محبت در دل همه مردم جهان جای گیرد!
با وجود پتانسیلهای گردشگری که در این شهرک وجود دارد توجه زیای به آن نشده و ساکنان آن به دلیل بیکاری و همچنین نبود امکانات تحصیلی به شهرهای مجاور مهاجرت می کنند و در صورتیکه این روند ادامه یابد شهرک تاریخی ماسوله از بین خواهد رفت. این شهر از نظر هماهنگی معماری با محیط طبیعی و جغرافیاییِ خود، بی نظیر بوده و طی شماره ۱۰۹0 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. ازاینرو حفظ و نگهداری و تماشای این مجموعه در وضعیت کنونی و آینده از اهدافِ به ثبت رسیدن و محافظت از این شهرک قلمداد میگردد. ولی این شهرک هم اکنون رویارو با مسائلی مانند ریزش سنگ، سیل، رانش زمین، زمینلرزه، تصرف به منظور توسعه عمرانی و انسانی و تخریب و ... میباشد، که احتمال خطر را در این ناحیه به حداکثر میرساند و با توجه به اینکه در ۵ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازماندههای انسانی از قبیل سنگ کوره و ... در منطقهای گسترده پراکنده شده است که جزء آثار باستانی بشمار میآیند. زبان مردم ماسوله، تالشی است. ماسوله دارای محلههای ریحانه بر، خانه بر، مسجدبر، کشه سر و اسد محله است قلل مهم ماسوله عبارتند از: شاهمعلم (شامولوم)، آسمانکوه، لاسه سر، تروشوم و کله قندی. که قله شاه معلم با ارتفاع 3050 متر بلندترین نقطه استان گیلان می باشد.
«شهرك چشمهسارهاي شفاف»،«روستاي پلكاني»،«شهرك ستارگان روشن»، «روستاي آبشارهاي غلتان»؛ اين روستاي مسحوركننده در 36 كيلومتري شهر فومن در استان گيلان واقع است. جادة با صفايي كه در ميان شاليزارهاي سبز و خرم و جنگلهاي انبوه و سر به فلك كشيده از دو سر احاطه شده است ماسوله را از شرق به فومن و به دنياي خارج ارتباط ميدهد. اگر از كنار بستر مواج و خروشان «ماسوله رودخان» كه از ستيغ كوهستانهاي ييلاقي ماسوله سرچشمه گرفته و از پايين روستا ميگذرد به تماشا بايستي طبيعت زيباي ماسوله در نيمه نخستين سال، با طراوت و سرسبز است، مثل تكههاي زمرد، و در نيمة دوم سال، مانند قطعاتي از طلاي ناخالص، لابهلاي بناهاي قديمي و چشمگير آن ميدرخشد و منظرهاي بس دلپذيري و رويايي به آن ميبخشد. روستا متشكل از چهار قسمت به نامهاي «محلة خانهبر» «محله مسجدبر» «اسدمحله» و « كش سر» است كه در وسعتي به مساحت تقريبي صد و پنجاه هزار متر مربع رخ مينمايد. اختلاف ارتفاع از بلندترين نقطه تا پايينترين سطح روستا قريب صدمتر بوده و همين مسئله موجب پيدايش نمايي بينظير در معماري ماسوله است. بدين نحو كه گذرگاهها و معابر عمومي اكثراً همان بامهاي خانههاست.بهعبارت ديگر در ماسوله غالباً وقتي از كوچهاي گذر كني از روي بام چند خانه گذشتهاي و ارتباط اين گذرگاهها، با وسيلة پلههاي سنگي است كه نماي كلي روستا را يكپارچهتر و زيباتر ميسازد. خانهها بيشتر دوطبقه و به ندرت يك و يا سه طبقه است. دالان، سياهچال، انبار، پلههاي بلندي كه طبقة همكف را به طبقة دوم ميپيوندد، «پشن» كه همان «توالت» باشد، هال كه به زبان محلي به آن «چغم» ميگويند، اتاق نسبتاً بزرگي كه محل پذيرايي ميهمان است، اتاق كوچكتري كه نشيمنگاه دائمي ساكنان خانه است، و «سومه» كه مقر زمستاني خانواده است به اضافه تالار كه عبارت از ايوان كوچكي است قسمتهاي يك خانه بزرگ و كامل را در ماسوله تشكيل ميدهد. خانههاي كوچكتر سادهتر است و فضاي كمتري دارد. ماسولهاي خانههاي خود را با خشت و سنگ و تيرهاي چوبي و سرخس وحشي ميساختند. سرخس وحشي يا به زبان محلي «خَزف» بهطور خودرو در ماسوله و اطراف آن به فراواني ميرويد و عايق آب است. اكثر ماسولهايها سالي يك بار رو بناي خانههاي خود را با گلي زرد و بام آن را با گل كبود كه هر دو از كنارة «ماسوله رودخان» به دست ميآيد اندود مي كنند.
ماسوله هم نزديك به درياست و هم قريب هزار و پنجاه متر از سطح دريا ارتفاع دارد و آب و هواي آن آميزهاي است از لطافت هواي كوهستاني و رطوبت هواي دريا بازار ماسوله كه مركز تجارت ماسوله است بازاري است بدون سقف با چند طبقه كه منظرة جنگل را روبه روي خود دارد با دكانهاي چموشدوزي، آهنگري، چاقوسازي، نانوايي، بقالي و ....
اعتقادات مذهبي مردم ماسوله را از وجود پنج امامزاده و 18 مسجد در سراسر روستا بهتر ميتوان بازشناخت. در مورد علم باوري اين مردم كافي است بدانيم كه از دير باز داراي چنان فرهنگ اجتماعي درخاشاني بودهاند كه در استان گيلان بعد از شهر رشت در روستاي ماسوله مدرسه ايجاد شده است.
نقش ماسوله و ماسولهايها در نهضت جنگل ماسوله و جنگلها و كوهها و مناطق اطراف آن يادآور مبارزات مجاهدان جنگل و گيلان زمان پاكباخته است. در تاريخ معاصر و خصوصاً تاريخ مبارزات نهضت جنگل به رهبري ميرزا كوچكخان جنگلي كه 7 سال طول كشيد، مبارزان جنگل با استفاده از موقعيت سوقالجيشي ماسوله و ارتفاعات مجاور آن و با همكاري صميمانه مردم اين منطقه ضربات سهمگيني بر پيكر متجاوزان روسي و انگليسي و عوامل داخلي آنان وارد نمودند. از جمله مهمترين جنگلهاي اين منطقه، جنگ ماسوله و جنگ ماكلوان است. در جنگ ماكلوان کنسول روس سيصد قزاق روس را كه در بيرحمي و شقاوت شهرت داشتند و پنجاه قزاق ايراني با مهمات كافي به فرماندهي ابوالفتحخان ياور براي سركوبي جنگليها فرستاد. در مسير حركت قشون دولتي از جاده ماكلوان به ماسوله نيروهاي جنگلي كه بيش از هفتاد تن بودند از تپه ماكلوان به ماسوله حمله كردند و 134 نفر از نيروي دشمن به صومعهسرا گريختند و بقيه كشته و اسير شدند و مقدار زيادي اسلحه و اسب به غنيمت مجاهدان جنگل درآمد. در جنگل ماسوله حدود چهار هزار سوار نيزهدار و پياده توپخانه به فرماندهي كالچوكاٌف به جنگل گسيل ميگردند. اميرتالش از ضيابر، و برهانالسلطنه طارمي از طارم، و هفتصد قزاق ايراني به سركردگي «ماهانوف» از راه زنجان و ماسوله، و قزاقهاي پياده با پشتيباني توپخانه از خط رشت پيشروي كردند. اين نبرد نابرابر بر اثر ريزش برف سنگين و محاصره نيروهاي جنگل به دست نظاميها به شكست جنگليها انجاميد، اما سه ماه پس از جنگ ماسوله، جنگليها از كمينگاههايشان خارج شدند و به سمت فومنات سرازير گرديدند.بسياري از اهالي ماسوله با نيروهاي ميرزا همكاري صميمانه داشتند و جمعي نيز به استخدام نهضت در آمدند كه در ماسوله تحت رياست «صادق كوچكپور» گروهان ماسوله را تشكيل داده و برعليه اجنبي مبارزه نمودند بقعه عون بن علي يا عون بن محمد حنيفه بن علي ؛ اين بقعه به عنوان محور بـُقاع منطقه و محل اصلي تجمعات مذهبي ساكنان ماسوله به شمار مي آيد. بقعه در كنار مسجد قرار دارد و به قلندرخانه نيز معروف است. اين امر مي تواند نشانگر اعتقادات صوفيانه اهالي منطقه نيز باشد. بقعه ي عون بن علي بن محمد بن علي داراي دري به ابعاد 145×72 سانتيمتر است كه به در "چله خانه" شهرت دارد. پلان بقعه هشت گوش است و گنبدي دو پوش دارد. ارتفاع صحن امامزاده تا زير طاق گنبد اول 20/4 متر است. اين گنبد شلجمي (اگر دو قوس از دايره بر سطحي محيط شود كه هر دو از نصف دايره طولشان بيشتر باشد و انحداب يا كوژي آن در دو جانب باشد ، آن شكل را شلجمي گويند) است و در روزگاران جديد با حلب پوشانده شده است. در داخل اتاق حرم بقعه ، صندوقي جاي دارد كه بر روي آن كتيبه اي به خط نسخ از سوره فتح و با تاريخ 1015 هـ . ق ديده مي شود. چند سنگ قبر در داخل وايوان هاي بقعه و مسجد همجوار وجود دارد كه مربوط به زمان قاجاريه است.
امامزاده عين علي و زين علي ؛ اين امامزاده در 1600 متري شرق ماسوله در محلي به نام "اشكلت" واقع است. امامزاده داراي كتيبه ها و پنجره هاي مشبك است و تاريخ ساخت آن 911 هـ . ق است. امامزاده ابراهيم؛ در "خروه بن" بالاي ماسوله و بر سر راه جاده خلخال واقع شده و داراي قدمت تاريخي است.
امامزاده هاشم ؛ در مغرب ماسوله ، زير كوه سنگي قلعه بن قرار دارد. اين امامزاده بنايي تاريخي دارد و بر سر راه جاده طارم واقع است مسجدهاي ماسوله عبارت اند از ؛ مسجد خانه بر ، مسجد بر ، مسجد اسد محله ، مسجد كشه سر سفلي ، كشه سر عليا ، مسجد ريحانه بر ، مسجد قنبرآباد ، مسجد دو خاله ، مسجد جامع و مسجد صاحب الزمان متعلق به سال 1117 هـ . ق.آنچه امروز بيش از هر چيز ديگر توجه جهانگردان و گردشگران داخلي را به خود جلب مي كند ؛ معماري ، بافت و تركيب سنتي منازل ماسوله است. خانه هاي ماسوله اغلب داراي دو طبقه است. هر خانه در مجموع از دو قسمت تشكيل شده است :
قسمت زمستاني ؛ قسمت زمستاني منازل را در زبان محلي "سومه" مي نامند. سومه از اتاقي كوچك كه معمولاً در عقب خانه جاي دارد و از نور چنداني برخوردار نيست ، شكل گرفته است. تنها نقطه ي نورگير آن روزنه اي است به نام "لون". در وسط اين اتاق كوره اي كه از آن براي آشپزي و تهيه غذا و همچنين تأمين گرما استفاده مي شود ، تعبيه شده است. در گرداگرد اتاق طاقچه هايي ساخته شده كه ظروف گوناگون چيني و مسي بر روي آن جا مي گيرد قسمت تابستاني ؛ يا اتاق پيشخوان ، داراي پنجره هاي اروسي چوبي و بالارو است. اين پنجره ها داراي گره هاي چيني هندسي است و با شيشه هاي رنگارنگ تزيين مي شودبعضي از خانه ها علاوه بر پيشخوان ، اتاقكي بر بام منزل دارند كه به زبان محلي به آن "برج" گفته مي شود. اين اتاق تنها در تابستان مورد استفاده قرار مي گيرد. در اتاق پيشخوان طاقچه هاي جانبي ديده مي شود. بام هر منزل در ماسوله متمايل به كوه ساخته مي شود و قسمت پيشين منازل بر عقب آن مسلط است.